el-HİKEMÜ'L-ATÂİYYE'NİN TASAVVUF AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLÂM BİLİMLERİ
TASAVVUF TARİHİ ANABİLİM DALI
İBN ATAULLAH ve el-HIKEMU'L-'ATAİYYE
ADLI ESERİNİN TASAVVUF AÇISINDAN
DEĞERLENDİRİLMESİ
Yüksek Lisans Tezi
Hazırlayan Sevim YILMAZ
Danışman
Prof.Dr.Ethem CEBECİOĞLU
YÜKSEKÖĞRETİM KURULU
ANKARA
2001
İbn Atâullah'ın en önemli eseri olarak kabul ettiğimiz "el-Hikemü'l-Atâiyye" genelde tasavvuf özelde Şâzelîye Tarikatı'nda önemli bir eser konumundadır. Nitekim İbn Atâullah'ın eserini yazıp şeyhine takdim etmesi üzerine şeyhinin ona: "Bu kitapta İhyâ'da olan her şey ziyadesiyle mevcut."1 demesi kitabın değerim göstermesi açısından oldukça önemlidir. Ayrıca ileriki dönemlerde Hikem'in değerini ve ehemmiyetini göstermek için "namazda Kur'an'dan başka bir kitap okumak caiz olsaydı Hikem okunurdu"2 ifadesi sûfiler arasında yaygınlık kazanmıştır.
Bu eser; ikiyüz altmışdört kadar lıikmetli (kısa ve özlü ifadeler) sözle, müridlerine cevap olarak yazdığı dört risaleden ve otuz altı beyitlik bir münacaattan meydana gelmektedir. Kitabın ilk kısmım oluşturan hikmetli sözler, eserin özünü oluşturmaktadır. Bu lıikmetli ifadeler, içeriklerine göre tek tek ele alınabildikleri gibi yakın anlamlı hikmetler bü" araya getirilip bir tasnife tâbi dalabilmektedirler. Hikmetler, ilk bakışta aralarında mantıkî bir düzen yok gibi görünmektedir. Ancak dikkatli olarak ele alındığında, ifadeler arasında daha derin bir bütünlük ortaya çıkmaktadır. Bu sebepten olsa gerek ki Victor Danner, Hikem'in iç yapışım değerli taşlardan oluşmuş bir kolyeye benzetmektedir. Ona göre pek çok vecizenin mücevherler gibi, bağımsız oluşu, yüzyıllar içinde onlara kendi varlıklarını ve şöhretlerini kazandırmış olmaktadır. Bununla birlikte mücevherleri yerinde tutan iç kanca ve esere perspektif ve bütünlük kazandıran şey aydınlatıcı marifettir3. Bize göre de, Hikem'in ana teması, değerli taş ve mücevherleri bünyesinde bulunduran bir
1 Kara, Mustafa, Tasavvuf! Hikmetler, s. 14.
2 İbn Acîbe, îkâzii l-Himem, s. 4.
3 Danner, Victor, İbnAtâuUah Sufi Aphorisms, s. 17.
34
kolye gibi, Marifetullah'ı ve Marifetullah'a ulaştıran amelleri içinde bulunduran en temel unsur "Tevhîd"dir. Çünkü mutlak varlık sadece Allah'tır. O'na nisbeten her şey izafî ve fanidir. İbn Atâullah da faniliği göstererek hayatımızın, ahirete göre planlamp yaşanmasını, daha açık ifadeyle hayatın iman, amel, ilim, ihlas, zühd, sabır, havf, recâ, şükür gibi unsurlarla yoğrularak, hayatımızın paradigmasına Allalı'ın yerleştirilmesini öngörmektedir. Bunun yanısıra Cenab-ı Hakk'ın müşahedesi altında şekillenen bir form içinde, insan-ı kâmil olma çizgisinde yaşamanın reçetelerini de sunmaktadır.
İbn Atâullah bu eserinde, tasavvufa ait hemen hemen bütün konulan ele almıştır. Bu esere anlam ve ayrıcalık kazandıran en önemli özellik ise, Arapça'nın bütün imkânlarının kullaıulaıak, şiirle nesir arası bir üslûpta veciz ve özlü ifadeler halinde ortaya konulmasıdır. Böyle bir üslûbun kullanılması, eser hakkında bir çok yorumun yapılmasına imkân vermiştir. Bundan dolayıdır ki, Hikem hakkında bir çok mutasavvıf şerh yapmıştır. Ayrıca, Hikem'in tercümelerinde bile (orijinalinde olduğu kadar olmasa da) insanın hem aklma hem de gönlüne hitab eden etkileyici bir özelliğin olduğu görülmektedir. Bu özelliğinden dolayı tasavvufî çevrelerin dışında da ilgi görmüştür.
Şimdi, konu ve mânâ yakınlığını gözönünde bulundurarak yaptığımız tasnife uygun şekilde Hikem'de geçen konulan görelim.
