TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16, ss. 293-312.KLASİKLERİMİZ - XVAHMED YESEVÎ VE DÎVÂN-I HİKMETKadir ÖZKÖSE
•GirişAhmed Yesevî, tasavvufî mahiyetteki şiirleri ve tesis ettiği tarikatı ile Türklerin manevî hayatı üzerinde asırlarca tesir etmiş bir şahsiyettir. Biz bu makalemizde onun bir bütün olarak tanınmasını ve bir tasavvuf klasiği olarak
Dîvân-ı Hikmet isimli eserini tanıtmaya çalışacağız. Sûfî bir şahsiyet örneğinde millî ve İslamî geleneğimizin daha iyi tanınmasına katkıda bulunmak istiyoruz. Burada Ahmed Yesevi’nin kişiliği, fikirleri ve Yeseviyye Tarikatı hakkında detaylı bir tartışmaya girmek istemiyoruz. Onun bu özelliklerinin bir bütün hâlinde değer-lendirilmesinden sonra daha çok
Dîvân-ı Hikmet üzerinde duracağız. Eserinin daha iyi tanınabilmesi için yer yer onun tasavvufî kişiliğine vurgu yapacağız. XI-XII. asırda Mâverâunnehir, Karahanlılar Devleti’nin hakimiyeti altında idi. Bu dönemde Türk hanedanları arasında taht mücadelesi, sürekli kargaşa ve siyasî istikrarsızlık hüküm sürüyordu. Batınî ve Rafizî unsurlar, devleti içten kemirerek yıkımın eşiğine getiriyordu.
1 İşte böylesi bir atmosferde Ahmed Yesevî, Türk halkları arasında vahdetin sağlanmasına, şer’î çizgiden uzak kitle­lere İslamî hassasiyeti aşılamaya, nebevî sünnetin yaygınlaşmasına ve birlikte yaşama tecrübesinin tekâmülüne öncülük etmiştir.
I. Ahmed Yesevi’nin HayatıPîr-i Türkistân
2, Hâce-i Türkistân
3, Hazret-i Sultân, Sultanu’l-Evliyâ, Evliyâlar
• Doç. Dr., Cumhuriyet Üniv. İlahiyat Fakültesi Tasavvuf Anabilim Dalı
1 Dosay Kenjetay, “Hoca Ahmet yesevi: Yaşadığı Devir, Şahsiyeti, Tarikatı ve Tesiri”,
Tasavvuf-İlmi ve Akademik Araştırmalar Dergisi, Aralık 1999, yıl: 1, sayı: 2, ss. 110, 128.
2 Türklerin İslam’ı kabulleri ile beraber Orta Asya’da başlayan erken sûfîlik geleneğini temsil ettiği için “Pîr-i Türkistân” unvanıyla anılmıştır. Bk. Feridüdin Attâr,
Tezkiretü’l-Evliyâ, Erkam
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16294Kadir ÖZKÖSEserveri gibi unvanlarla anılan Ahmed Yesevî’nin doğum yeri bugünkü Kazakis­tan Cumhuriyeti’nin Çimkent şehri yakınlarında bulunan Sayram kasabası
4 olmakla birlikte, doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak Yusuf-ı Hemedânî (ö.535/1140)’ye intisabı ve onun halifelerinden oluşu dikkate alınır-sa, V./XI. asrın ikinci yarısında dünyaya geldiği söylenebilir.
Sayram’ın tanınmış şahsiyetlerinden olan babası, kerametleri ve menkıbe­leri ile mâruf ve Hz. Ali (k.v.) soyundan geldiği kabul edilen Şeyh İbrahim, annesi ise Ayşe Hâtun’dur. Ahmed Yesevî’nin “Aktürbet’
5 olarak nitelendirdiği Şeyh İbrahim’in kabri Sayram’da bulunmaktadır. Ayşe Hâtun, babasının halife­lerinden Musa Şeyh’in kızıdır. Şeyh İbrahim’in Ayşe Hâtun’dan olma bir diğer çocuğu Gevher-Şehnaz adlı kızıdır. Önce annesini, sonra babasını kaybeden Ahmed Yesevî, babası vefat ettiğinde yedi yaşında olduğundan bakımı ve ter­biyesi ile ablası Gevher Şehnâz ilgilenmiştir.
Ahmed Yesevî daha küçükken, bilmediğimiz bir sebeple ablasıyla birlikte Yesi’ye
6 gelmiş ve oraya yerleşmiştir. Yesi’de ilk tahsil hayatına başlayan Ahmed Yesevî, küçük yaşta bir takım tecellilere mazhar olmuş, umulmadık meziyetler sergilemiş, küçük yaşta Hızır’ın sohbet ve irşadına nail olmuş ve onun bu hâline ablası Gevher Şehnaz vakıf olmuştur.
7Yay., İstanbul 1404/1984, s. 227; A.Yaşar Ocak, “Anadolu Türk Sûfîliğinde Ahmed-i Yesevî Geleneğinin Teşekkülü”,
Milletlerarası Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1992, s. 75.
3 Sayram’da İmam Muhammed b. Ali neslinden gelenlere “Hâce”, bu silsileye bağlı olanlara da “Hâcegân” denilmekteydi. Ahmed Yesevî de bu silsileye bağlı olduğu için “Hâce Ahmed, Hâce Ahmed Yesevî, Kul Hâce Ahmed” şeklinde anılmaktadır. (Kemal Eraslan, “Giriş”,
Di­vân-ı Hikmet Seçmeler, Kültür Bakanlığı Yay., 2.bs., Ankara 1991, s. 10.) Ayrıca XV. yüzyılın sonlarına doğru Yesevîlikle aşağı yukarı aynı m ıntıkada teşekkül eden Nakşbendîlik gelene-ğinin de doğuşuna etkisi olan Hâcegân silsilesinden sayılması nedeniyle Ahmed Yesevî “Hâce-i Türkistan” unvanıyla anılmıştır. (A.Yaşar Ocak, “Ahmed-i Yesevî Geleneğinin Te-şekkülü”,
Milletlerarası Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, s. 75.)
4 Sayram kasabası, Aksu sancağına bağlı ve Aksu’nun 176 km. kuzeydoğusunda bulunmakta-dır. Sayram, Tarım ırmağına bağlı Şâhyâr nehrine dökülen Karasu’nun üzerinde küçük bir kasabadır. İstîcâb ve Akşehir adıyla da anılmaktadır. Halkını Türkler ve Acemler oluşturmak-tadır. (Eraslan, “Giriş”,
Divân-ı Hikmet, 6.) “Neler gelse, görmek gerek o Hüda’dan; Yusuf’unu ayırdılar o Ken’an’dan, doğduğum yer o mübarek Türkistann’dan, bağırıma taşlar vurup geldim işte.” tarzında devam eden hikmette ise doğum yerinin Türkistan olduğu belirtilmek­tedir. Ahmed-i Yesevî,
Divân-ı Hikmet Seçmeler, haz. Kemal Eraslan, Kültür Bakanlığı yay., 2.bs, Ankara 1991, s. 94.
5 İlgili dörtlük şöyledir: “Arzuluyum akrabalık vilayete, büyük babam ravzaları Ak Türbet’e, babamın ruhu saldı beni bu gurbete, bilmem ki ben nasıl taksir kıldım işte”. Yesevî,
Divân-ı Hikmet, s. 96.
6 Yesi, bugünkü adıyla Türkistan şehri Oğuz Han’ın hükümet merkezi olması dolayısıyla, Türk menkıbelerine karışmış meşhur bir yerdir. Bilhassa Hoca Ahmed’in bu şehre izafetle Yesevî lakabını alması, Türk âlemindeki tarihî ehemmiyetini bir kat daha artırmıştır.
7 Kasım Kufralı,
NakşbendiliğinKuruluşveYayılışı,basılmamış doktora tezi, İstanbul Üniversite­si, İstanbul 1949, s. 30.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet295Ablası ile Yesi’ye gelip yerleşen Ahmed, burada Arslan Baba namındaki tanınmış Türk şeyhinin teveccüh ve iltifatına ve hayır duasına mazhar olur.8 Arslan Baba’ya intisabının yedi yaşında bulunduğu hikmetlerinde ifade edil­mektedir.9 Menkıbelere göre, ashabtan olan Arslan Baba, Hz. Peygamber’den aldığı hurma emanetini,
10 Yesi’ye gelerek, sahibi olan Ahmed Yesevî’ye teslim eder.
11Hikmetlerinde Ahmed Yesevî, yedi yaşında Arslan Baba’ya bende olma­sından başka on bir yaşına kadar bir takım tasavvufî hâllere ulaştığını da dile getirmektedir
12 Çocukluk dönemlerinde gerçekleştiğinden bahsettiği bu mane­vî tecrübeleri ancak tasavvuf terminolojisine vukufiyetle sağlayabiliriz. Tasav­vuftaki “velâdet (doğum)” kavramı, talibin mürşide intisâb etmesi ve tarikata girmesi şeklinde tanımlanır. Bu ikinci doğum (velâdet-i sânîye), manevî doğum
8 Fuad Köprülü,
Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yay., Ankara 1993, ss. 63-64.
9 Yiti yaşta Arslan Bab’ğa birdim selam Hak Mustafa emanetin kılıng in’âm
Uşol vaktda ming bir zikrin kıldım tamam
Nefsim ölüp lâ-mekanğa aştım muna
(Yedi yaşta Arslan Bab’a selam verdim; “Hak Mustafa emanetini lutfedin!” dedim; hem o
vakit bin bir zikrini tamam ettim; nefsim ölüp lâ-mekâna yükseldim işte.) Bk. Yesevî,
Divân-ıHikmet, s. 54.
10 Tasavvuf, sembolik dile önem veren bir düşünce sistemidir. Buradaki hurma ifadesini de remzî olarak ele almamız gerekir. Dolayısıyla ‘Hurma’ kavramı ile kastedilen hurmanın maddesi değil, Arslan Baba vasıtasıyla Hz. Peygamberʹden doğrudan doğruya ʺemânetʺ ola­rak getirilip Ahmed Yesevî’ye verilen ʺmânevî bir olgudur.ʺ Kendisine takdim edilen bu ʺhurmaʺ onu ʺiki âlemden geçirip mest kılmıştır.ʺ Bursevî örneğinde görüleceği üzere muta­savvıflar, Nahl suresinin on birinci âyetinde geçen ʺhurmaʺ kelimesine ʺişârîʺ (sembolik) bir anlam yükleyerek, bunu ʺilâhî mârifet ve hakîkatler, mevhibeler, mânevî hâller, ilâhî sıfatların tecellîleriʺ, ʺahlâk-ı hamîde ve meyveleri olan müşâhede, mükâşefe ve mânevî hâllerʺ olarak açıklamışlardır. (İsmail Hakkı Bursevi,
Tefsiru Rûhu’l-Beyân, Eser Yayınevi, İstanbul 1389, c. V, ss. 15-16.) Kısaca, Hz. Peygamberʹden Ahmet Yesevîʹye Arslan Baba vâsıtasıyla ulaştırılan ʺhurmaʺ remzi ile ifâde edilen bu mânevî değerlerin Muhammedî ahlâk, Muhammedî irfan, ilâhî aşk ve mârifet olduğu Hikmetlerinde işlediği mevzûlardan da anlaşılmaktadır. Bk. Mus­tafa Tahralı, “Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde Dinî-Tasavvufî Unsurlar”,
Yesevîlik Bil-gisi, Ahmet Yesevî Vakfı yay., Ankara 1998, s. 168.
11 Kufralı,
Nakşbendiliğin Kuruluş ve Yayılışı, s. 31.
12 Göğe uçması, Arş ve Kürsî pâyesini elde etmesi, ruhlardan hisse alması, peygamberlerin gelip kendisini görmeleri, kırklarla buluşması, Hz. Peygamber (s.)’den hurma alması, sapmış kişi­lere doğru yolu göstermesi, Hızır ile arkadaşlık yapması, taate yönelmesi, oruca devam etme­si, gece-gündüz Allah’ı zikretmesi, insanlardan kaçması, göğe çıkıp meleklerden ders alması, alâkalardan ve dünya ehlinden uzaklaşması, şeyhi Arslan Baba ile buluşması, maneviyattan sekiz yol açılması, Pîr-i Mügân (Hz.Muhammed veya Şeyh’den) maneviyat şarabı içmesi, oğul olması, hâceliğe (ilim adamı olmaya) yönelmesi, kulaklarına zikret nidasının gelmesi, şeytanın kendisinden kaçması, sen-ben fikri ve geçici heveslerin kaybolması. Bk. Yesevî,
Di-vân-ı Hikmet, ss. 59-65.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16296Kadir ÖZKÖSE(velâdet-i ma’neviyye), ruhsal doğuş (velâdet-i rûhiyye) gibi isimlerle anılır. Birinci doğumda, madde âlemi ile bağ kuran insan, ikinci doğuşunda mânâ âlemi ile irtibat kurar. Dolayısıyla onun bu manevî tecrübeleri tasavvufî intisa-bının akabinde gerçekleşmiştir.
13 Dolayısıyla Ahmed Yesevî’nin Arslan Baba adlı şeyhle yedi yaşında buluşması, onun tasavvufî hayata başlayışının yedinci senesinde olması gerekir. Cebecioğlu, Ahmed Yesevî’nin Arslan Baba ile görüş-tüğü tarihe dair tespitini şu şekilde ortaya koymaktadır:
“Doğar doğmaz dokuz saat duramayıp göğe uçması, onun tasavvufa ilk adım attığı gün ya­şamış olduğu bir tecrübe şeklinde değerlendirilmelidir. İnsanın ruhî tekâmülünde aşkın, so­yut düşünceye yatkınlık kazanabilmesinin ilmî olarak on bir yaşından sonraya ait oluşu göz önünde bulundurulursa, Ahmet Yesevî’nin bu manevî doğumunun, maddî doğuşa ait on bir veya onu takip eden yaşlarda vukû bulduğunu söyleyebiliriz. Bu takdirde Arslan Baba ile 18-20 yaşlarında karşılaşmış ve ondan mânevî emaneti almıştır. Bir insanın, bu yaşta manevî alanda olgunluğa mazhar olması makûldür.”
14Kısaca, Hikmetlerde anlatılan olağanüstülükler, bir takım merhalelerin mecaz yoluyla ifade edilmesidir. Mesela “göğe uçmak” ruh alemindeki yükseli­şin, sonra “yere düşmek” insanlığın aslına yönelişin ifadesidir. Beşikte ve kun­daktayken ilahî feyizlere mazhar olma, küçük yaşlardayken fevkalâde hâller gösterme gibi anlatımlar vücut yaşıyla değil, seyr-i sülûktaki gelişim yaşıyla ilgili olarak değerlendirilebilir.
İlk tahsiline Yesi’de başlayan Ahmed Yesevî, Arslan Baba’nın vefatından sonra tahsilini tamamlamak maksadıyla önemli bir İslam merkezi olan Buha-ra’ya gitmiştir.
15 Buhara’da devrin ileri gelen âlim ve mutasavvıflarından Yusuf Hemedânî’ye intisap etmiş ve seyr u sülukunu onun yanında tamamlamıştır. Hikmetlerinden birinde Şeyh Yusuf-i Hemedânî’ye yirmi yedi yaşında intisap ettiğini ifade etmekle beraber,
16 bu intisabın kaç tarihinde olduğu belirtilme­mektedir.
Kısa zamanda şeyhinin teveccühünü kazanıp onun yanında kemale eren Ahmed Yesevî, her bakımdan Hemedânî’nin tesiri altında kalmış, onu ilmi,
13 Ethem Cebecioğlu, “Hoca Ahmed Yesevî”,
AnkaraÜniversitesiİlahiyatFakültesiDergisi,Anka­ra 1993, c. XXXIV, ss. 99-100.
14 Cebecioğlu, “Hoca Ahmed Yesevî”,
AÜ.İlahiyatFakültesiDergisi,c. XXXIV, s. 100.
15 Köprülü,
İlkMutasavvıflar, ss. 63-64; Kufralı,
NakşbendiliğinKuruluşveYayılışı, s. 31.
16 İlgili dörtlük şöyledir:
Min yigirme yitti yaşda pîmi taptım Her sır kördüm perde birlen büküp yaptım Âstânesin yastanıban izin öptim Ol sebebdin Hahh’a sığınıp kildim mene.
“Yirmi yedi yaşta pîri buldum, gördüğüm her sırrı perde ile sarıp örttüm. Dergâhıbna sığına-rak izini öptüm. O sebepten Hakk’a sığınıp geldim işte”. Bk. Yesevî,
Divân-ı Hikmet, s. 72.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet297fazlı ve takvasıyla kendisine bir muktedâ bilmiştir. Şeyhi gibi şer’î esaslara, nebevî sünnete ve Hanefi fıkhına bağlılık göstermiştir.
Arslan Baba’dan melâmet esaslarını, Yusuf Hemedânî’den zühd, takvâ, riyâzet, mücâhede, ibadet ve zikir esaslarını alan Ahmed-i Yesevî’nin yetişmesi, sadece bu iki ismin etkisinden ibaret değildir. Hikmetlerinde İbrâhim Ethem (ö.161/777), Şakîk-i Belhî (ö.194/809), Ma’rûf-i Kerhî (ö.200/816), Bâyezid-i Bistâmî (ö.261/875), Cüneyd-i Bağdâdî (ö.297/909), Hallâc-ı Mansûr (ö.309/921) ve Şiblî (ö.334/945) gibi büyük mutasavvıfların tesiri altında kaldığı, böylece zengin bir muhteva kazandığı açıkça görülmektedir.
17Yusuf Hemedânî’nin vefatından sonra vasiyeti gereğince irşad makamına önce birinci halifesi Hâce Abdullah Berkî (ö.552/1157), onun vefatıyla ikinci halifesi Hâce Hasan Endakî (ö.555/1160)’nin vefatından sonra üçüncü halife olarak kendisi irşad görevini üstlenir. Buhara’daki bu tekkenin şeyhliğini ne kadar süre deruhte ettiği bilinmemekle beraber, bir süre sonra, vaktiyle şeyhi-nin verdiği işaret üzerine irşad makamını dördüncü halife Hoca Abdulhâlık-ı Gücdüvânî (ö.595/1199)’ye bırakarak Yesi’ye gitti.
18Sîr-Derya ve Taşkend çevresinde, Seyhun’un kuzeyindeki bozkırlarda ya­şayan göçebe Türkler arasında güçlü bir nüfuza sahip oldu. Etrafına toplanan şahsiyetler, İslamiyet’e yeni girmiş, fakat inançlarında son derece samimi olan saf ve sade Türklerdi. Herhangi bir medrese eğitimi alamamış, Arap ve Acem lisanlarına vukûfiyeti olmayan, din anlayışlarında yüzeysel bir yapıya sahip bulunan bu kitleler, onun ilgi odağı h a l i n e g e l d i . A r a p d i l i n d e , F a r s e d e b i y a t ın-da, medrese ilimlerinde mütehassıs bir şahsiyet olmasına rağmen, müntesiple-rine anlayabilecekleri bir dil ile hitap etmiş, günün modasına uyarak Farsça eserler kaleme almak yerine Türkçe hikmetler söylemiştir. Arapça ve Farsça bilmeyen Türklere, tasavvufî zevki ve manevî neşeyi Türk edebiyatının basit şekilleri, ahlâkî ve tasavvufî manzumeleri ile anlatmıştır.
1963 yaşına girdikten sonra Ahmed Yesevî, tekkesinin bir tarafına üç arşın derinliğinde bir çilehane yaptırarak oraya çekilmiştir. Onun bu tutumu, Hz. Peygamber’in ömrünün o kadar oluşunu kendine “üsve” edinmesinden kay-naklanmıştır.
20 Kesretten kinaye de olsa etrafında 99.000 müridin toplandığı
17 Kemal Eraslan, “Ahmed-i Yesevî”,
YesevîlikBilgisi,A h m e t Y e s e v î V a k f ı yay., Ankara 1998, s. 82.
18 Köprülü,
İlkMutasavvıflar, s. 72.
19 Köprülü,
İlkMutasavvıflar,ss. 74-75.
20 Yaptırdığı çilehanesinde, vaktini zikirle geçiren Ahmed Yesevî zikrettikçe göğsü dizlerine sürtüne sütüne zedelenir. Bu yüzden kendisine “Ser Halka-i Sînerîşân” denir. Bk. Cebecioğlu, “Hoca Ahmed Yesevî”,
AÜ. İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. XXXIV, s. 89.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16298Kadir ÖZKÖSErivayet edilmiştir.
21Ahmed Yesevî tıpkı mürşidi Hemedânî gibi Hanefi mezhebinde bir fakih ve şer’î esaslara vâkıf, şeriatla tarikatı kaynaştıran bir âlim, dinin gereklerine karşı duyarsızlığın tarikat âdâbıyla uyuşmayacağını neşr ve telkin eden bir mürşiddi.
22 Onun manevî ve ilmî kişiliğini, Köprülü şu tespitleriyle özetlemek­tedir:
“Ahmed Yesevî vakarlı, uzak görüşlü ve muhakemeli bir Türk mutasavvıfıdır. Cüneyd-i Bağdâdî’nin ‘Tasavvuf terk-i deâvî ve kıtmân-i meânîden ibarettir.’ sözünü tamamen yerine getirmekteydi. Eserlerinde itikat esaslarını tehlikeye düşürecek özel yaklaşımlara rastlanıl-mamaktadır. Geniş perspektife sahip kimi İran sûfîlerinin şeriata kısmen de olsa ters düşen dikkatsiz sözleri, aykırı fikir ve temayülleri Ahmet Yesevî’de görülmemektedir. Bir vakit na­maz kılmayanın domuzdan farkı kalmayacağını söyleyecek kadar şer’î hükümlere bağlılık göstermekteydi. Her manzumesinde günahtan bahsedip istiğfar eylemekte, cennet-cehennem hâllerinden ve sûfî menkıbelerinden bahsederek tevazu ile mağfiret dilemektedir. Etrafında çok sayıda kişinin toplanmasında ana sebep, şeriat noktasında gösterdiği bu denli titizlik ve kullandığı sade dildir. Kısaca Ahmed Yesevî, çevresinin ihtiyaçlarını anlamış ve onun ger­çekleşmesine gayret sarf etmiştir.”
23Günümüz Yesi an’anesinde Ahmed Yesevî’nin İbrahim adlı bir oğlunun dünyaya gelmiş, fakat daha babası hayattayken vefat etmiştir. Ayrıca, Gevher Hoşnâs veya Gevher Şehnâz isimli bir kızı dünyaya gelmiş ve asırlardan beri kendilerini Hoca Ahmed Yesevî torunlarından sayan birçok kimsenin Gevher Şehnâz’ın soyundan geldiği ifade edilmiştir. Ahmed Yesevî soyundan olduğu­nu iddia edenler arasında; X. Asır Mâverâunnehir ileri gelenlerinden Şeyh Ze-keriya, Semerkand alimlerinden Sadr-ı Âlem Şeyh, Ejderhan yakınlarında kat­ledilen Baba Şeyh, Bağdat-Kazvin arasındaki Gürgan’da yaşayan Şeyh Mu-hammed Dem Tiz b. Ahmed Yesevî, Keşmir’de medfun bulunan Hoca Hâfız Ahmed Yesevî en-Nakşbendî, on altıncı asırda hac maksadıyla maiyetindeki dervişlerle beraber Osmanlı topraklarına gelen Şeyh Zengî, on dördüncü asırda Yesi’nin meşhur şahsiyetlerinden Tonguz Şeyh, Altınordu hanlarının sarayında Yesevî ailesinden kabul edilen Şeyh Mahmud, Üsküplü Şair Atâ’i ve meşhur Osmanlı seyyahı Evliyâ Çelebi de bulunmaktadır.
24Kesin olmamakla beraber 120 yaşına kadar yaşadığı ve 562/1167’de öldüğü kaydedilir. An’aneye göre vefatından sonra da kerametleri devam eden Ahmed Yesevî, kendisinden yaklaşık iki asır sonra yaşayan Sultan Timur’un rüyasına
21 Köprülü,
İlkMutasavvıflar, s. 75.
22 Aynı yer.
23 Aynı eser, s. 76.
24 Köprülü,
İlkMutasavvıflar,ss. 76-77; “Ahmed Yesevî”,
İslâmAnsiklopedisi,Milli Eğitim Bası-mevi, İstanbul 1993, c. I, s. 211; Hayati Bice, “Hoca Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet Üzeri­ne”,
Dîvân-ı Hikmet, TDV Yay., Ankara 1993, s. xv.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet299girer ve zafer müjdesinde bulunur. Timur da şükrane olarak ona anıt-mezar şeklinde bir türbe yaptırır. İki sene içinde tamamlanan türbe inşaatı, camii ve dergâhı ile bir külliye hâlini almıştır. Zamanla harap olan türbe, bir rivayete göre Özbek Hanı Abdullah Han, bir diğer rivayete göre ise Şeybanî Han tara­fından tamir ettirilmiştir.
25 Türbenin bulunduğu camiye Cami-i Hazret, bu ca-miinin bulunduğu Türkistan şehrine de Hazret-i Türkistan veya sadece Hazret denmektedir.
26Ahmed Yesevî’nin türbesi yılın her mevsiminde ziyaret edilirse de, bilhas-s a s e n e d e b i r de f a Zi l hi cc e’ni n onu nda T ü r k m en, Öz bek, K az a k ve K ırgız Türk­leri tarafından görkemli merasimler düzenlenmektedir. Mezarının bulunduğu bölgede Ahmed Yesevî’nin, mezarı civarına defnolunanlara kıyamette şefaat edeceği inancı yaygın olduğu için, Kırgız ve Kazak Türkleri cenazelerini türbe yakınlarına getirmekte ve buraya defnetmektedirler. Özbek-Kazak zenginleri, daha sağlıklarında, türbe yakınında bir parça toprak satın alırlar, bunlar kışın ölseler bile cesetleri keçeye sarılarak bir ağaca asılır ve ilkbaharda Yesi’ye götü­rülerek Ahmed Yesevî’nin kabri civarına defnolunurdu.
27Ahmed Yesevî’nin Türk dünyasındaki kalıcı tesirlerinden biri de yetiştir­diği ve Türk dünyasının dört bir yanına gönderdiği halifeleridir. Bu isimler her yerde Ahmed Yesevî’nin telkinleri doğrultusunda bir irşad faaliyetini sürdüre­rek, ortak İslâmî bilincin hakim olmasına katkı sağlamışlardır.
28 R i v a y e t e g ö r e , Ahmed Yesevî’nin on iki bini kendi bölgesinde, doksan bini uzak bölgelerde olmak üzere müridleri ve tasavvuf geleneğine uygun olarak çok sayıda halifesi vardı.
29 Ahmed Yesevî Türkistan’ın her tarafına bir çok halifeler göndermiştir. Bunların büyük kısmı gelişen olaylar sonucu unutulmuşsa da, önde gelen kimi halifeleri bilinmektedir. Bunların ilki Mansur Ata (ö.594/1197)’dır. Menkıbeler­de kendisinden çokça bahsedilen Arslan Baba’nın oğludur. Mansur Ata’dan sonra yerine oğlu Abdulmelik Ata, onun yerine ise oğlu Tâc Hâce (ö.607/1210), daha sonra Zengi Ata geçmiştir. İkinci halifesi Harezmli Sa’id Ata (ö.615/1218)’dır. Üçüncü halifesi Süleyman Hakim Ata (ö.582/1185), Ahmed Yesevî’nin Türkler arasında en tanınmış halifesidir. Dervişlik yolunda Türkçe
25 Nihad Sâmi Banarlı,
ResimliTürkEdebiyatıTarihi,Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1997, c. I, s. 278.
26 Köprülü,
İlkMutasavvıflar,ss. 79-83.
27 Köprülü, “Ahmed Yesevî”,
İslâmAnsiklopedisi,I/211; Kemal Eraslan, “Ahmed-i Yesevî”,
Tür­kiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 1989, c. II, s. 160.
28 Bice, “Hoca Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet Üzerine”,
Dîvân-ıHikmet,s. xıv.
29 Köprülü,
İlkMutasavvıflar,s. 74; Nesimi Yazıcı, “Hoca Ahmed Yesevî Döneminde Türk-İslâm Kültürünün Oluşum Ve Gelişimi Üzerine Bazı Düşünceler”,
Yesevîlik Bilgisi, Ahmet Yesevî Vakfı yay., Ankara 1998, s. 74.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16300Kadir ÖZKÖSEhikmetler söyleyen, ibretli latifeleri ile tanınan bir şahsiyettir. Süleyman Hakim Ata Harezm’de yaşamış ve bölge halkının irşadı ile meşgul olmuştur. Tarikata mensup müridin büyük kısmı onun etrafında toplanmıştır.
30 Ahmet Yesevî’nin edebiyat sahasındaki ilk ve en tanınmış takipçisidir.
Reşehat onun bir takım Türkçe eserlerinden ve onların Türkistan’da fazlasıyla ünlü olduğundan bah-setmektedir.
31 Hem dervişler arasındaki gelenek, hem de tarih, Hakim Süley­man Ata’nın da Hoca Ahmed Yesevî gibi bir mutasavvıf şair olduğunu göster­mektedir. Hakim Süleyman Ata’ya isnat edilmekte olan başlıca eserler;
Bakırgan Kitabı, Ahirzaman Kitabı, Meryem Kitabı g i b i O r t a A s y a ’ d a v e b i l h a s s a İdil çevre­sinde hâlâ büyük bir vecd ve hararetle okunan bir takım halk eserleridir. Ahmed Yesevî tarzında sûfiyâne hikmetler yazmak sırf edebî ve şahsî değil, âdeta Yesevîlik özel âdâbındandı. Hakim Süleyman Ata, bu geleneği ilk defa tesis etmiş olmak bakımından, Yesevî takipçileri arasında önemli bir yere sa-hiptir.
32 1185’de vefat edip Akkurgan’a defnedilen Hakim Süleyman Ata’nın yetiştirdiği en önemli sûfî Zengi Ata’dır. Zengi Ata’nın Orta Asya steplerinde meşhur olmuş dört halifesi vardır: Uzun Hasan Ata, Sadr Ata (Sadreddin Mu-hammed), Bedr Ata (Bedreddin Muhammed) ve Seyid Ata.
33Yeseviyye silsilesi, Zengi Ata’nın halifelerinden Seyyid Ata ve Sadr Ata vasıtasıyla devam etmiştir.
34 Sadr Ata’dan sonra Eymen Bab, Şeyh Ali, Mevdud Şeyh, Kemal Şeyh, Hadım Şeyh gibi Yesevî dervişleri silsileyi sürdürmüştür. Son iki şeyhten gelen iki ayrı silsile, hemen hemen XVI. asır sonlarına kadar, kaynaklarda tespit edilmiştir.
35Ahmed Yesevî’nin bunlardan başka Sûfî Muhammed Danişmend Zernukî, Baba Maçin, Emir Ali Hakîm, Hasan Bulganî, İmam Mergazî, Şeyh Osman Mağribî isimli halifeleri de bulunmaktadır.
36II. Dîvân-ı HikmetTasavvuf ıstılahı olarak hikmet, amel ve bilgi bütünleşmesinden meydana ge­len ilmin adıdır. Hikmet, insanın, gücü oranında, âfâktaki nesnelerin hakikatini olduğu gibi bilip ona göre hareket etmesinden bahseden ilimdir. Bu ilim, tabiî,
30 Köprülü,
İlkMutasavvıflar,ss. 87-97.
31 Şeyh Safiyüddin Mevlana Ali b. Hüseyin,
ReşahatCanDamlaları,nşr. Necip Fazıl Kısakürek, Büyük Doğu Yay., 2.bs., İstanbul 1995, s. 13.
32 Köprülü,
İlkMutasavvıflar,ss. 172-174.
33 Kufralı,
NakşbendiliğinKuruluşveYayılışı, s. 33.
34 Kufralı,
NakşbendiliğinKuruluşveYayılışı, s. 33.
35 Köprülü, “Ahmed Yesevî”,
İslâmAnsiklopedisi,c. I, s. 212.
36 Köprülü,
İlkMutasavvıflar, s. 34.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet301riyâzî ve ilahî olmak üzere üçe ayrılır.
37 İbnü’l-Arabi (ö.638/1240) ise,
Fusûsul-hikem isimli kitabının bölüm başlıklarında kullandığı hikmet terimini, bütün peygamberlerin ve velilerin “Hakikati Muhammediye”den tevarüs ettikleri batınî miras ya da Hz. Peygamber’in “mişkat”inden almış oldukları ilim olarak tanımlamaktadır. 38
Türk tasavvuf geleneğinde, tasavvufî şiirlere de hikmet denmektedir. Bu minvalde, Ahmed Yesevî’nin tasavvufî manzumelerini içine alan meşhur eseri­ne
Divân-ı Hikmet adı verilir. Çünkü o manzumelerin hepsi ayrı ayrı bir hikmet­tir. Anadolu Türklerinde bu tarz tasavvufî manzumelere nasıl “ilahi” adı veri­liyorsa, Doğu Türklerinde de Ahmed Yesevîʹnin ve o tarzda şiirler yazan diğer dervişlerin eserlerine ekseriyetle “hikmet” denilmektedir; bu sebeple, Dîvân-ı Hikmet unvanının yalnız Ahmed Yesevîʹnin şiir mecmuasına has bir unvan olmadığı, hatta belki daha kuvvetli bir ihtimal ile bu ismin ona sonradan veril­diği söylenebilir
39A. Dîvân-ı Hikmet’in Yazılış SebebiÖmrü boyunca samimi ve saygın bir sûfî olarak yaşayan Ahmed Yesevî, Arap­ça ve Farsça lisanlarındaki tasavvuf eserlerini anlayamayan Türkleri aydınlat­ma ve müridine tasavvufî hakikatleri takrir ve telkin maksadıyla şiire yönel­miştir. Dolayısıyla o hikmetlerini, edebî bir eser ortaya koymak amacıyla yaz­mamıştır. Ahmed Yesevî için hikmetler gaye değil, ancak birer vasıta idi. İsla­miyet’in esaslarını, şeriatın ahkâmını ve ehl-i sünnet akîdesini İslâmiyet’e yeni girmiş veya henüz girmemiş Türklere öğretmek, tasavvufun inceliklerini ve tarikatın âdâb ve erkânını müridlerine telkin etmek Ahmed Yesevî’nin hikmet­lerinin başlıca gayesini teşkil ediyordu.
40Dış âleme ve onun tezahürlerine karşı kayıtsız kalan, içerisinde bulunduğu âlem-i vahdetle, iki dünyayı birer “haşhaş danesi”ne benzeten Ahmed Yesevî’nin yegâne ilgi odağı, halkı irşad ve onları doğru yola sevk düşüncesi­dir. Tasvir ettiği dinî menkıbeler, münâcâtlar, feryatlar ve istiğfarlar hep bu yüksek düşünceyle yazılmıştır. Erenlerin sözünü dinlemek, Kur’ân ve hadis hükümlerine uymak, şeriatla tarikatı meczeylemek, hoş dünyayı bırakmak,
37 Ethem Cebecioğlu,
TasavvufTerimleri&DeyimleriSözlüğü,Anka Yay., İstanbul 2004, s. 276.
38 Ebu’l-Alâ el-Afifî,
Fusûsu’l-HikemOkumalarıİçinAnahtaret-Ta’likâtalâFusûsi’l-Hikem,çev.: Ekrem Demirli, İz Yayıncılık, İstanbul 2000, ss. 69-71.
39 Köprülü,
İlkMutasavvıflar, s. 119.
40 Yazıcı, “Türk-İslâm Kültürünün Oluşum Ve Gelişimi Üzerine Bazı Düşünceler”,
Yesevîlik Bilgisi, s. 74.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16302Kadir ÖZKÖSEriyâzet ve mücâhede yolunu tutmak onun en çok tavsiye ettiği şeylerdendir.
41 Türklerin İslamlaşmasını sağlayan ve Türkler arasında tasavvufî düşünce­nin neşv ü nemâ bulmasına yol açan çok sayıda sûfî bulunmasına rağmen Ahmed Yesevî kadar Türk dünyasında ilgi uyandıran, kitleleri sürükleyen ve kendisinden sonra tesir halkasını bu denli devam ettiren başka bir isim yoktur. Zira diğerleri ya Acem kültürünün etkisinde kalmış ya da şehir merkezlerinin dışına çıkamamıştır.
Hitap ettiği kesimlerin hem beşerî hem de manevî dünyalarına yönelen Ahmed Yesevî, onları düşünmeye, duymaya ve bilhassa kendi kendilerinin farkına varmaya çağırmıştır. O, bütün dervişliği ve mütevaziliği ile öğüt ve tavsiyelerini önce kendi benliğine yöneltmiş, ikaz ve irşat edilmeye en çok müs­tahak ve muhtaç olanın yine kendisi olduğunda ısrar etmiş, bu işe, evvela ken­dinden başlama prensibiyle hareket ettiği için sözleri etkili, tavsiyeleri tutulur olmuştur. O günün tarihi ve coğrafyası içinde şaşkınlık ve ıstırap içerisinde bulunan halkların yol göstericisi ve önderi olma özelliğini kazanmıştır.
42Kitleleri dinin f ormel boyutundan azade kılarak, şer’î esaslara karşı perva­sız bir tutum sergileyerek mensuplarına tehlikeli bir hürriyet vadeden Kalende­rî, Hayderî ve bâtınî zümreler halkın ve bilhassa yeni müslüman olmuş Türkle­rin iman bağını zayıf düşürmekte veya yanlış mecralara sürüklemekteydiler. Samimi ve sağlam bir inanca sahip bulunan, fıkhî esaslarda otorite bir kimlik hâline gelen, İslâmî eğitimini üst düzeyde tamamlayan Ahmed Yesevî, toplu­mun her kesimine yönelik mesajlar sunmaya başlamış, Ehl-i Sünnet inanc ına bağlılığı, şeriatı ön plana çıkaran tarikat anlayışı, üretime dönük ve istikamet çizgisini esas alan gerçek melametiliği ile bu badirelerin Türkler arasında inti­şarına set çekmiş, Türkistanʹı batıl ve sapkın fikirlerden arınmış saf bir iman çizgisinde tutabilmiştir. Arslan Baba’dan aldığı Melâmî meşrep kişiliği ile asos-yal değil hayatın merkezinde yer alan, günün sorunlarının farkında olan, itidal­li ve verimli tutum sergileyen aktif bir şeyh profili çizmiştir. Eli ile bizzat yaptı­ğı ahşap kürek, kaşık ve kepçeleri satarak geçimini temin etmiş, alın teri ve el emeği ile geçinmeye özen göstermiş, ʺhelal ve tayyib olanın istenmesiniʺ müridlerine tavsiye etmiş, ʺriyakâr zâhid, sevdalı abid, dilenci sufî ve hercai dervişʺlerden yakınmıştır.
43 Dîvân-ı Hikmetʹte geçen:
"Erenleri Hakk yadı ndan ğafil olmaz41 Köprülü,
İlkMutasavvıflar, s. 150.
42 İrfan Gündüz, “Ahmed Yesevî’nin Tarikat ve İrşad Anlayışı”,
YesevîlikBilgisi,Ahmet Yesevî Vakfı yay., Ankara 1998, s. 189.
43 Nihad Sâmi Banarlı,
ResimliTürkEdebiyatıTarihi,Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1997, c. I, s. 277; Gündüz, “Ahmed Yesevî’nin Tarikat ve İrşad Anlayışı”,
Yesevîlik Bilgisi, ss. 189-190.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet303"Ricalüm la lülhihim"44 der Hal ıku'n-nas Eren yolunu tutan asla yolda kalmaz"45.şeklindeki hikmeti onun bu anlayışının bir göstergesi olarak değerlendirilebilir.
B. Dîvân-ı Hikmet’in Yazma ve Matbu NüshalarıDîvân-ı Hikmet, müretteb bir divan değildir. Ahmed Yesevî’nin bütün hikmetle­rini içine alan tam ve güvenilir bir nüshası da bulunmamaktadır. Eldeki yazma nüshaların en eskisi XVI-XVII. asra aittir. Ahmed Yesevî’ye ait hikmetler çeşitli bölgelerde ve değişik şahıslar tarafından derlenip yazıya geçirilmiştir. Bu yüz­den yazmaların hepsinde hikmet sayısı farklıdır.
Dîvân-ı Hikmet’in yazma ve basma nüshalarında bulunan hikmetlerin çoğunluğunu Ahmed Yesevî’nin hikmetleri teşkil etmektedir. Bu hikmetlerde Kul Hâce Ahmed, Hâce Ahmed, Miskîn Ahmed, Yesevî gibi pek çok mahlaslar kullanılmıştır.
Divân-ı Hikmet mecmualarında Ahmed Yesevî’ye ait olanların dışında, Ubeydî, Zelîlî, Seyfüddin, Nevâyî, Meşreb, Meczûb, Kul Şerîfî, Kemâl, Kasım, İkanî, Hüveydâ, Hac ı Salih, Hâlis, Garîbî, Fuzulî, Fakîrî, Es’ad, Behbûdî, Azîm Hâce gibi Yesevî şahsiyetlerin hikmetleri de bulunmaktadır.
46Dîvân-ı Hikmet mecmualarında yer alan hikmetlerin sayısı birbirinden fark­lıdır. Dîvân-ı Hikmet’in dünya kitaplıklarında ve hususi ellerde pek çok yazma ve basma nüshaları vardır. En fazla hikmet Kazan baskılarında yer almaktadır.
Divân-ı Hikmet’in Taşkend ve bazı Kazan baskılarının başında veya sonunda Ahmed Yesevî’ye isnad edilen
Fakrnâme adlı bir risale de yer almaktadır. Köp­rülü ve Eraslan’ın tespitlerine göre
Fakrnâme müstakil bir risaleden ziyade
Dî­vân-ı Hikmet’in mensur mukaddimesini andırmaktadır. Sülûk âdâbı ve sülûk mertebelerini anlatan bu risale Ahmed Yesevî tarafından değil, Hâce’nin bu husustaki görüşlerini esas alan bir Yesevî dervişi tarafından kaleme alınmıştır.
47 Köprülü, bu eserin Hazînî’nin
Cevâhiru’l-ebrâr min emvâci’l-bihâr adlı eserinden çıkarıldığını söylemektedir.
48 Kemal Eraslan, 1977 yılında
Fakrnâme isimli bu risaleyi yayınlamıştır.
4944 ʺNe ticaret ne de alış-veriş Allahʹı anlamaktan, namaz kı lmaktan ve zekat vermekten alıko­yamadığı erkekler...ʺ mealindeki Âyet-i kerime için bk. en-Nur, 24/37.
45 Yesevi, Dîvân-ı Hikmetʹten Seçmeler, s. 187.
46 Eraslan, “Giriş”,
Divân- ı Hikmet Seçmeler, s. 35.
47 Eraslan, “Giriş”,
Divân- ı Hikmet Seçmeler, s. 36.
48 Köprülü,
İ lk Mutasavvıflar, s. 122.
49 Kemal Eraslan, “Yesevî’nin Fakrnâmesi”,
İ .Ü. Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, c. XXII, İstanbul 1977, ss. 45-120.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16304Kadir ÖZKÖSEDîvân-ı Hikmet’in yazma nüshalarını şu şekilde sıralayabiliriz:
1. İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü yazmaları, no: 2497.
2. Ahmet Caferoğlu Nüshası.
3. Tek-Esin Vakfı Kütüphanesi, no:4.
4. Manchester, The John Rynalds University Library, no:67.
5. İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, no:3898.
6. Millet Kütüphanesi, Ali Emirî, Manzum no:16.
7. Konya, Mevlânâ Müzesi, no: 2583.
8. Leningrad, Asya Halkları Enstitüsü nüshası, no: D.41
9. Türk Dil Kurumu nüshası.
50Önceleri yazma nüshalar hâline bulunan
Dîvân-ı Hikmet, daha sonraları basma tekniği ile çoğaltılmıştır. Bilindiği kadarıyla geçen iki yüz yıl içinde on yedi kez Taşkent’te, dokuz kez İstanbul’da, beş kez Kazan’da ve birer kere de Buhara ve Kagan’da matbu olarak yayınlanmıştır
51 Basma Nüshalar ise şu şe­kildedir:
1. Kazan, h.1295 baskısı.
2. Taşkend, h.1314 baskısı.
3. İstanbul, h.1299 baskısı.
52C. Dîvân-ı Hikmet Üzerinde Yapılan ÇalışmalarDîvân-ı Hikmet ʹin mevcudiyetinden bahseden, hatta ondan sekiz-on parça ör­nek neşr ve tercüme eden ilk müsteşrik Wamberyʹdir.53.
Ahmed Yesevî ve
Dîvân-ı Hikmet’e dair hususlar, Fuad Köprülü tarafından
Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar isimli çalışmasında detaylı bir şekilde ele alınmıştır.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra ortaya çıkan yeni imkânlar
Dî­vân-ı Hikmet’in Türk Cumhuriyetlerinde yeniden gün ışığına çıkmasını sağla­mıştır. Bu minvalde Özbekistan’da
Dîvân-ı Hikmet’in Kiril harfli iki yeni baskısı yapılmıştır.
Ülkemizde Kemal Eraslan tarafından hazırlanan ve Kültür Bakanlığı tara­fından yayınlanan
Dîvân-ı Hikmet’ten Seçmeler isimli çalışma yetmiş adet hik­metten oluşmaktadır. Bir diğer çalışma ise Hayati Bice tarafından hazırlanan ve
50 Eraslan, “Ahmed-i Yesevî”,
YesevîlikBilgisi,92; Develi,
AhmedYesevî, ss. 31-32.
51 Bice, “Hoca Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet Üzerine”,
Dîvân-ıHikmet,s. XVII.
52 Eraslan, “Ahmed-i Yesevî”,
YesevîlikBilgisi,s. 92.
53 Köprülü,
İlkMutasavvıflar, s. 120.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet305Dîvân-ı Hikmet adıyla yayınlanan eserdir.
Dîvân-ı Hikmet’in diğer son dönem baskılarını şu şekilde sıralayabiliriz:
1. Erges Taşmedoğlu Elnazar, Türkistan 1991
2. İbrahim Hakkulov, Taşkent 1991
3. Resul Muhammed Asurbayoğlu, Taşkent 1992
4. Anna Övezov, Moskova 1992
5. Hayati Bice, Ankara 1993 (Resul Muhammed Asurbayoğlu’nun baskısı esas alınmıştır)
6. Yusuf Azmun, İstanbul 1994 (Tek-Esin Vakfı no: 4’deki nüshanın neş-ridir.)
54D. Yazılış YöntemiAhmed Yesevî’nin halka İslam’ın esaslarını, şeriat hükümlerini, tarikat âdâb ve erkânını ö ğretmek gayesiyle söylediği “Hikmetler”, kendi dervişleri tarafından kağıda dökülmüş ve Yesevî dervişlerinin dilinden en uzak Türk obalarına ka­dar ulaştırılmıştır. Daha sonraları bu hikmetlerin yazıldığı risaleler bir araya getirilerek “Dîvân-ı Hikmet” adı ile bilinen el yazması eserler teşekkül etmiştir.
Muhteva bakımından Yesevî dervişlerince yaşatılan hikmetlerin dili za­manla kimi değişikliklere uğramıştır. Zamanla mahallî bir takım dil hususiyet­leri de hikmetlere dahil edilmiştir. Ahmed Yesevî’nin ana lehçesini, Argu, Hokand şivesine, Çağatay veya Özbek edebî diline ait görmek yerine müşterek Orta Asya yazı dili dairesine dahil etmek veya Doğu Türkçesi yazı dili kabul etmek akla en uygun olanıdır.
55 Ahmed Yesevî’nin doğup büyüdüğü, eğitim aldığı coğrafya Karahanlı yönetimi altında olduğundan dolayı, bu coğrafyada kullanılan edebî Türkçenin, yani Karahanlı Türkçesinin
Dîvân-ı Hikmet’in dilidir dememiz mümkündür.
56Dörtlüklerle yazılmış hikmetlerde kıt’a sayısı 5-28 arasında değişmekle birlikte çoğunlukla 10-12 kıt’alık hikmetler tercih edilmiştir. Bir kısım hikmet­lerde gazel tarzının, münacatlarda ise mesnevî tarzının kullanıldığı bilinmekte­dir. Gazel tarzındaki hikmetlerin bir kısmı musammat şeklindedir.
57 Gazeller-deki beyit sayıları 5-15 arasında değişmekte, ancak, 7 beyitlik gazeller ise ço-ğunluktadır.
5854 Develi,
AhmedYesevî,s. 32.
55 Eraslan, “Giriş”,
Divân-ıHikmetSeçmeler,ss. 38-39.
56 Develi,
AhmedYesevî,s. 31.
57 Eraslan, “Giriş”,
Divân-ıHikmetSeçmeler,s. 39.
58 İbrahim Şener-Alim Yıldız,
Türk-İslâmEdebiyatı,Rağbet Yay., İstanbul 2003, s. 82.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16306Kadir ÖZKÖSEAhmed Yesevî, hikmetlerini çoğunlukla Orta Asya halkları arasında çok sevilen ve eskiden beri çok kullanılan hece vezninin iki duraklı yedili (4 + 3), üç duraklı on ikili (4 + 4 + 4) ve on dörtlü (7 + 7) şekilleriyle yazmıştır. Bazen de on altılı (8 +
ölçü kullanılmıştır. Münâcatta arûzun “Mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ülün” vezni, arûzla söylenen diğer hikmetlerde ise “Fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün”, “Mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün”, “Mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün”, “Mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün” vezinleri kullanılmıştır. Bazı hikmetlerde arûz vezninin ustalıkla kullanılması, bunların Ahmed Yesevî’ye ait olmadıklarını düşündürmektedir. Dörtlük şeklindeki hikmetlerde mahlasın yer aldığı mısrada çoğu zaman bir hecelik fazlalık, bazı mısralarda ise bir hecelik eksiklik görülmektedir.
59Seçtiği vezinlerde o devrin ortak zevkine uyan Ahmed Yesevî, şahsî yeni­liklerden tamamıyla çekinmiş, kafiye bakımından Arap ve Acemlere bağlı ol­mamış, millî edebiyat geleneğine tamamen sadık kalmış ve halk edebiyatını taklitle daha çok “yarım kafiyeler” kullanmıştır. Yarım kafiyeler de çoğunlukla fiillerin çekimlerinden vücuda gelmiş ve eski redif usulüne bağlı kalınmıştır.
60 Kafiye olarak seçilen kelimeler Arapça ve Farsça olduğunda tam kafiyeye baş-vurmuş, Türkçe kelimelerde ise yarım kafiye kullanmıştır. Bazen de kafiye kul-lanmayıp sadece redifle yetinmiştir. Hikmetler âhenk unsuru olarak rediflerin ayrı bir yeri vardır.
61Hikmetlerinin şekli, yani dörtlüklerdeki son mısraların daima ilk bendin son mısrası ile aynı kafiyede olması, hikmetlerin dini toplantılarda topluca okunmak, belki ilahi şeklinde söylenmek üzere yazıldığını gösterir.
62Hikmetlerin kayda geçirilmesinde kadınların büyük katkısı olmuştur. Da­ha Ahmed Yesevî hayatta iken kızı Gevher Şehnâz, onun hikmetlerini öğrenmiş ve öğretmiştir. Gevher Şehnâz vasıtasıyla hikmetler önce komşulara, çevre köy­lerin kadınlarına ve sonra da dalga dalga bütün Türkistan’a yayılmıştır. XII. yüzyıldan günümüze kadar devam etmiş olan bu gelenek, Çiltan diye isimlen­dirilen kırk kişiden oluşan kadın/kız grubu tarafından belirli bir düzen içeri­sinde gerçekleştirilmiştir. Çiltan grubu kare şeklinde diz çökerek otururlar, aralarında kadın ve çocuklardan oluşan dinleyiciler bulunurdu. Böylece dualar ve hikmetler onarlık gruplar halinde, koro şeklinde okunurdu.
6359 Eraslan, “Giriş”,
Divân-ıHikmetSeçmeler,s. 39.
60 Köprülü,
İlkMutasavvıflar, ss. 145-148; Banarlı,
ResimliTürkEdebiyatıTarihi, c. I, s. 280.
61 Şener,
Türk-İslâmEdebiyatı, s. 82.
62 Köprülü, “Ahmed Yesevî”,
İslâmAnsiklopedisi,I/214; Yazıcı, “Türk-İslâm Kültürünün Oluşum Ve Gelişimi Üzerine Bazı Düşünceler”,
Yesevîlik Bilgisi, s. 74.
63 Yazıcı, “Türk-İslâm Kültürünün Oluşum Ve Gelişimi Üzerine Bazı Düşünceler”,
YesevîlikTASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet307Ahmed Yesevî hitap ettiği topluluğun fikir seviyesini ve ruh hallerini ta­mamen göz önünde bulundururdu. Onlara tasavvufî felsefenin anlayamaya­cakları inceliklerini değil, daha çok şer’î ve ahlâkî bir takım meseleleri öğüt verici bir emir şeklinde tebliğ eder ve uhrevî saadet için mutlaka onlara bağlı kalma gereğini anlatmaya çalışırdı.
64E. Dîvân-ı Hikmet’in MuhtevasıDîvân-ı Hikmet, derin ve şairane bi r ta savvuf eseri ol maktan çok, dinî ve ahlâkî va’z ve hikâyelerden, tarikat usûlüne ve sülûk adâbına dair öğretici, didaktik manzumelerden mürekkep basit bir eserdir. İslamiyet’e yeni giren Türklere tasavvufun inceliklerini, tarikat âdâb ve erkânını samimi ve coşkun duygularla öğretmeyi hedeflediği için Ahmed Yesevî, sanat endişesinden uzak ve öğretici bir hüviyete sahip olmuştur.
65 Buna rağmen söz sanatları açısından bakıldığın-da zayıf metinler olmadıkları da açıktır. Bu manzumeler, güzelliklerini ve tel­kin kudretlerini, Ahmed Yesevî’nin inanış ve söyleyişteki samimiyetinden al-mıştır. Dolayıyla hikmetler içerisinde saf, samimi ve bazen derûnî bir lirizm ile şekillenmiş manzumeler de vardır.
66 Bilhassa tasavvufî mecazlarla yüklü hik­metler az değildir. Aşk, mey, meyhane, pîr-i mugan sık kullanılan mecazlar-dandır.
67 Hikmetlerin mısra içinde ses tekrarlarıyla da şiiriyeti kuvvetlendiril­mek istenmiştir.
68Dîvân-ı Hikmet’in muhtevasını genel anlamda İslâm düşüncesinin ana ko­nuları, Horasan sûfîliğinin temel esasları ve Yesevî tarikatının prensipleri teşkil etmektedir. Kimi hikmetlerde toplumsal sorunlar, ahlâkî esaslar üzerinde dur-maktadır. İlâhî aşk, tevhid, ilahi irade ve kudret, Hz. Peygamber’e hürmet ve peygamber sevgisi, sünnete ittiba, zühd ve takva, İslâm ahlâkı, menkıbeler, âhiret hayatı, kıyamet hâlleri, cennet-cehennem tasvirleri, dünyadan zâhidâne şikayet, dervişliğin faziletleri, sûfîlere ait öyküler, zikir ve halvet gibi hususlar hikmetlerin genel muhtevasını oluşturmaktadır. Yer yer âyet ve hadislerden referans veren Ahmed Yesevî, şiirlerinde günahlardan ve sevaplardan, Allah’ın kahrından ve rahmetinden bahsetmiştir.
Bilgisi, ss. 74-75.
64 Köprülü,
İlkMutasavvıflar,s. 154.
65 Köprülü,
İlkMutasavvıflar, s. 156.
66 Nihad Sâmi Banarlı,
ResimliTürkEdebiyatıTarihi,Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1997, c. I, s. 280.
67 Örneğin; Vahdet humı açıldı meyhânege kirsem men / Bir câm içip şol meydin mest ü hayrân bolsam men (52. Hikmet); Gevvâs bahrıga kirdim vücûd şehrini kezdim / Dürni sadefte kör­düm gevhemi kân içinde (62. Hikmet)
68 Develi,
AhmedYesevî,s. 31.
TASAVVUF: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, yıl: 7 [2006], sayı: 16308Kadir ÖZKÖSEAhmed Yesevî hikmetlerini siyasî ve içtimaî hizmet ürünü olarak dile ge­tirmiş fakat bunların temeline de ahlâkî esasları, doğruluk, hak, adalet ve uhuvvet prensiplerini yerleştirmiştir. Köprülü’nün ifadesi ile o günün coğraf­yasında kime efendi, kime kul olacağını bilmeyen şaşkın ve muzdarip halk kitlelerinin yol göstericisi ve önderi olmuştur. Kurtuluş ve çıkış yolu arayan fert ve toplumlara hikmetlerinde, İslâmî huzuru, insanî gayeyi sunmuş, İlahî aşk, ihlas ve samimiyet, insan sevgisi, müsamaha, çalışma hayatının incelikleri ile emeğin kutsiyetine vurgu yapmıştır.
Vahdet anlayışı üzerinde sıklıkla duran Ahmed Yesevî, “Ben, sen diyen kimselerden geçtim işte” demek suretiyle, ayrılık gayrılık gütmeyi yermiştir. Tevhid ağacının meyvesinden tadanların huzur bulacağını söylemiştır.
